گزارش اختصاصی «پیشران توسعه» از زیرساخت‌ها و فناوری‌های ویژه‌ی جام جهانی 2018 روسیه
مستطیل فناوری

موردوویا آرنا را می‌شد از هتل محل اقامت تیم پرتغال به‌آسانی دید. با این‌که این هتل در قلب سارانسک جا خوش کرده و ورزشگاه موردوویا آرنا در حاشیه‌ی دایره‌ی مرکزی این شهر، اما این شهر آن‌قدر کوچک است که بتوان پیاده کم‌تر از یک ساعت از یک سوی شهر به سوی دیگر آن رفت. شهر 300هزارنفری سارانسک، یکی از 11 شهر میزبان جام جهانی 2018 روسیه است و ما تا سال‌ها این شهر را با رویارویی دو تیم ایران و پرتغال به یاد خواهیم آورد. برنامه‌ی ما بازدید از استادیوم‌ها و اطلاع از سطح آمادگی شهرهای میزبان جام جهانی بود؛ برنامه‌ای که با دعوت و حمایت سازمان فدرال امور جوانان روسیه موسوم به روسمولودژ انجام شد. 10 روز مانده به آغاز جام جهانی، در این شهر کم‌تر کاری را دیدیم که برای دقیقه‌ی 90 مانده باشد. شاید بهتر است بگویم به‌جز زیباسازی فضاهای شهری، هیچ کاری باقی نمانده بود.

 

توسعه‌ی زیرساخت‌ها

نهفقط برای جام جهانی

همه چیز از فرودگاه سارانسک شروع شد؛ زمانی که پایمان به خاک سارانسک، شهر مرکزی جمهوری موردوویا، باز شد. روسیه 85 منطقه شامل 22 جمهوری، 46 استان و ... دارد که موردوویا یکی از آن جمهوری‌هاست. ترمینال جدیدی برای فرودگاه برپا کرده بودند؛ بسیار شیک، اما آن‌قدر کوچک که برآورد خودشان این بود که برای خدمات‌دهی در روزهای اوج، باید تدبیری متفاوت بیندیشند؛ به‌این‌ترتیب که برای پاسخ‌گویی بهتر به حجم عظیم هواداران فوتبال، این فرودگاه 11 ساعت قبل و 11 ساعت بعد از هر بازی در وضعیت یک‌طرفه پروازهای ورودی و خروجی قرار می‌گیرد. با احتساب زمان بازی، 24 ساعت تمام، فرودگاه در وضعیت ویژه قرار دارد تا خللی در خدمات‌دهی وارد نشود؛ هرچند محک واقعی، خود میزبانی است. از فرودگاه که بیرون آمدیم تا راهی شهر شویم، با ساختمان‌های بلندمرتبه‌ای در راه مواجه شدیم که یادآور ساختمان‌های مسکن مهر بودند. راهنمای روس ما توضیح داد که این ساختمان‌ها برای اقامت هواداران تیم‌های فوتبال، با توجه به ظرفیت محدود هتل‌های سارانسک ساخته شده و قرار است پس از جام جهانی با تسهیلاتی بسیار مناسب به خانواده‌های دارای فرزند اعطا شود. تشویق زنان و مردان جوان به تشکیل خانواده و بچه‌دارشدن از یک سو و استقامت و شمایل زیبای این ساختمان‌ها از طرف دیگر، بیش از هرچیز به من نشان می‌داد چگونه می‌توان یک ایده را به غایت خوب اجرا کرد و در مقابل...! بگذارید از قیاس با پروژه مسکن مهر خودمان بگذریم. سارانسک آن‌قدر کوچک بود که پیش از این هتلی مناسب برای میزبانی تیم‌های بزرگ نداشت؛ به همین علت گروه هتل‌های زنجیره‌ای مرکیور (مرکوری هم بعضا گفته می‌شود) که نزدیک به 750 هتل در 55 کشور جهان دارد، هتل جدید خود را در سارانسک تأسیس کرده و قرار است همین هتل میزبان تیم پرتغال هم باشد. نکته‌ای که در بازدید از سارانسک بیش از همه به چشم می‌آمد، این بود که روسیه برای میزبانی جام جهانی دست به ریسک‌هایی عجیب و توجیه‌نشدنی نزده است. برای مثال، ترمینالی بسیار بزرگ نساخته، بلکه ترمینال فرودگاهی جدید خود را صرفا در 24 ساعت حوالی برگزاری هر مسابقه، در شرایط ویژه قرار می‌دهد. از طرف دیگر، نه‌فقط در سارانسک، بلکه در شهرهای کوچک دیگر هم قرار است پس از برگزاری جام جهانی از ظرفیت استادیوم‌ها که مطمئنا با هیچ رویداد دیگری پر نخواهد شد، کاسته شود تا از فضای خالی ایجادشده برای خدمات‌دهی‌های عمومی دیگری در فضای استادیوم استفاده شود. برای مثال، ورزشگاه 44هزارنفری موردوویا آرنا فقط برای برگزاری چهار بازی چنین ظرفیتی خواهد داشت و پس از جام جهانی، ظرفیتش به 28 هزار نفر کاهش پیدا می‌کند.

در سن‌پترزبورگ، اما همه چیز متفاوت بود؛ این شهر 300ساله برای دو قرن پایتخت تزارهای روسیه بود و به همین علت از سطح توسعه بالایی برخوردار است. شهری که چشم‌وچراغ گردشگری روسیه است، با شمایل دیگری خود را برای جام جهانی آماده کرده بود. از اضافه‌کردن زبان چینی به همه تابلوهای اصلی فرودگاه این شهر، با توجه به حجم انبوه گردشگران چینی تا تجهیز استادیوم کرستوفسکی که چند وقتی است به استادیوم سن‌پترزبورگ تغییر نام داده است. این استادیوم 65هزارنفری احتمالا تا ده‌ها سال نورچشمی شرق اروپا خواهد بود (با وجود کاهش ظرفیت به 56 هزار نفر پس از جام جهانی)؛ به‌طوری‌که حتی هوای سرد و توفانی حاشیه خلیج فنلاند نیز نمی‌تواند باعث یخ‌زدن چمن‌های این ورزشگاه شود. ورزشگاه سن‌پترزبورگ سقفی متحرک دارد که می‌تواند شمایل این استادیوم غول‌پیکر را به شکل یک صدف دربسته دربیاورد. علاوه بر این‌ها، از فناوری‌های خاصی برای حفظ چمن‌ها در این ورزشگاه‌ها بهره برده شده است. به‌طور مثال، در موردوویا آرنا علاوه بر واردکردن چمن از کانادا، 37 کیلومتر جریان حرارتی در زیر مستطیل سبز کشیده شده تا این چمن‌ها بتوانند از پس سرمای طاقت‌فرسای روسیه جان به‌ در ببرند. روس‌ها سال‌هاست در ساخت چمن مصنوعی (و نه طبیعی) متبحرند و شاید به همین علت، عجیب نباشد که برای دستیابی به چمن مرغوب، در موردی مثل موردوویا آرنا، دست به واردات از کانادا زدند. وقتی حرف از بررسی زیرساخت‌ها می‌زنیم، نمی‌توانیم سراغ بررسی کیفیت اینترنت نرویم. اینترنت روسیه در این جام جهانی ضعیف به حساب می‌آید یا پرچم‌دار جهان می‌شود؟

 

نسل بعدی همین‌جاست

احتمالا شما هم بسیاری از غرولندهای مسافران جام جهانی را شنیده‌اید که اینجا اینترنت مناسب نیست و در‌عین‌حال انگشت‌به‌دهان مانده‌اید که چرا برخی دیگر از چهره‌های شناخته‌شده در شبکه‌های اجتماعی (مانند اینستاگرام)، مداوم با کیفیت مناسب در حال پخش زنده (لایو) وقایع و رویدادهای جام جهانی هستند. همه چیز به خدمات‌دهنده‌های اینترنت برمی‌گردد و عموما صرفه‌جویی کاربران ایرانی در خرید سیم‌کارت. با این‌که در روسیه قیمت خدمات اینترنت و ارایه سیم‌کارت بسیار به‌صرفه است (به‌طور مثال سیم‌کارتی توریستی با اینترنت نامحدود فقط 40 هزار تومان هزینه دارد)، برخی از توریست‌ها در پرداخت همین مبلغ نیز صرفه‌جویی می‌کنند و در سفر از کیفیت پایین اینترنت اپراتور رنج می‌برند. در مقابل، اپراتورهای معتبر روسیه تا نهایت ممکن در تمام شهرهای شناخته‌شده این شهر پوشش نسل چهارم بسیار خوبی را عرضه می‌کنند؛ با‌این‌حال تی‌ام‌اس (TMS) و مگافون که دو اپراتور مخابراتی شریک رسمی در برگزاری جام جهانی هستند، پا را یک گام فرارتر گذاشته‌اند و در این جام، ارتباط نسل پنجم یا همان 5G را در نقاط خاصی ارایه می‌دهند. نسل پنجم ارتباطی قرار است سال آینده میلادی (2019) به‌طور رسمی در برخی کشورهای توسعه‌یافته عرضه شود، ولی این دو اپراتور تضمین کرده‌اند که نسل پنجم ارتباط اینترنتی را در استادیوم‌ها، جایگاه‌های هواداری، ترمینال‌های اصلی حمل‌و‌نقل و حتی در نقاط مشهوری مانند میدان سرخ مسکو در روزهای برگزاری جام جهانی 2018 ارایه دهند. اینترنت نسل پنجم، جدا از سرعت و حجم انتقال داده بالا، تأخیر (لاتنسی) کمی دارد. این حد از سرعت اینترنت، بستری است برای بهره‌گیری از فناوری‌های پیچیده‌تر.

 

روزهای خوش 4K

چه‌کسی را در میان خبره‌های دیجیتال می‌توان سراغ گرفت که از پیروزی تلویزیون‌های 4K در برابر تلویزیون‌های سه‌بعدی باخبر نباشد؟ سال‌هاست نسل‌های جدید تلویزیون با فناوری‌های به‌روز خود، رقابت سختی را دامن زده‌اند، اما کاربران به برخی از آن‌ها روی خوش نشان نداده‌‌اند. با این‌که تصور می‌شد دنیای سه‌بعدی از جذابیت بیشتری برخوردار باشد، ولی با ورود و تسری فناوری VR یا همان واقعیت مجازی، عملا ابتکار عمل از دست دستگاه‌های تلویزیونی گرفته شد و کل این فناوری به پوششی عینک‌مانند و کلاه‌خودی درآمد. در این جام جهانی هر دو فناوری برای کاربران (البته در کشورهای توسعه‌یافته) در دسترس است. برای مثال، بی‌بی‌سی اعلام کرده است برای مشترکانش در بریتانیا امکان دریافت تصاویر 4K را گذاشته، ولی به دلیل محدودیت خدمات‌دهی دریافت این تصاویر، نه از طریق تلویزیون بلکه با اپلیکیشن آی‌پلیر (iPlayer) صرفا برای ده‌ها هزارنفری که زودتر بازی را به تماشا بنشینند، در دسترس است. همچنین امکان استفاده از واقعیت مجازی با توجه به کیفیت بالای تصاویر 4K فراهم شده که تجربه متفاوتی را پیش‌روی بیننده مسابقات جام جهانی فوتبال قرار می‌دهد. واقعیت مجازی هم وابسته به خرید اعتبار و نصب اپلیکیشن‌های خاص خود است. این فناوری‌ها البته فقط مختص به پخش‌کننده‌های تلویزیونی و مخاطبان آنها نیست. در این جام جهانی، داوران نیز از فناوری جدیدی بهره می‌برند.

 

کمک‌داور ویدیویی

هرچقدر فناوری خط دروازه نتوانست چهار سال پیش در برزیل سربلند بیرون بیاید، انتظار می‌رود «کمک‌داور ویدئویی» (VAR) به‌خوبی از پس بررسی لحظه‌های حساس بربیاید. فوتبال البته نخستین ورزشی نیست که از کمک‌داور ویدیویی بهره می‌برد و سال‌هاست در رقابت‌هایی مانند والیبال، ویدیو‌چک یا همان بررسی ویدئویی به درخواست مربیان وارد شده است. علاوه بر والیبال، در رقابت‌های معتبر تنیس، راگبی و کریکت نیز از کمک‌داور ویدیویی کمک گرفته می‌شود. یکی از نکات کلیدی در طرح‌ریزی کمک‌داور ویدیویی، استفاده هم‌زمان از تیم داوری پرتجربه که شامل یک کمک‌داور ویدیویی و سه کمک او می‌شود و چهار اپراتور ویدیویی زبده است که این تیم را در انتخاب صحنه بازپخش و گزینش بهترین زاویه دوربین یاری می‌دهند. به‌این‌ترتیب تمام تصاویر 33 دوربین‌ نصب‌شده و دو دوربین ویژه آفساید در 12 ورزشگاه واقع در 11 شهر میزبان جام جهانی، با فیبرنوری به مقر مرکزی پخش بین‌الملل (IBC) در مسکو می‌رسد تا بررسی درلحظه و دقیق صحنه‌های حساس در این مقر صورت گیرد و در صورت لزوم، از طریق گوشی با داور ارتباط گرفته شود. این ارتباط یک‌سویه نیست و علاوه بر این‌که کمک‌داور ویدیویی می‌تواند داور را از صحنه‌های مؤثر دیده‌نشده مطلع کند، داور نیز می‌تواند در مواردی که با صحنه مشکوکی مواجه می‌شود، از این گروه کمک‌داور کمک بطلبد. تیم کمک‌داور ویدیویی در نماهایی که از طریق دوربین‌ها بررسی می‌شوند، هشت دوربین با قابلیت حرکت آهسته بالا (Super) و چهار دوربین حرکت آهسته ماورایی (Ultra) در اختیار دارند. در مرحله حذفی دو دوربین حرکت آهسته ماورایی نیز پشت دو دروازه قرار می‌گیرد. این فناوری‌ها در تشخیص درست صحنه‌های گل، موقعیت‌های پنالتی، کارت قرمز و خطا در تشخیص بازیکن خاطی به کمک داور اصلی میدان بازی می‌آیند. همچنین سیستم تشخیص آفساید نیز عملا با درنظرگرفتن همه عوامل مؤثر بر ثبت تصویر (حتی محاسبه اعوجاج لنز دوربین)، دست به تشخیص آفساید می‌زند. تمام این اتفاقات را که در اتاق عملیات ویدئویی (VOR) رخ می‌دهند، فردی از فیفا که بر این پروسه نظارت دارد، با شبکه‌ای از تبلت‌ها به پخش‌کننده‌ها و مفسران فوتبال اطلاع می‌دهد.

 

میعادگاه فناوری‌های روز جهان

جام جهانی فوتبال یکی از پرهزینه‌ترین و در‌عین‌حال پردرآمدترین رویدادهای جهانی است و به همین دلیل است که هر چهار سال یک بار میعادگاه فناوری‌های روز جهان به‌شمار می‌رود. از ورزشگاه‌هایی که به تازه‌ترین تکنولوژی‌های خدمات‌دهی و نگهداری مجهز شده‌اند تا حتی توپ‌های فوتبالی که پشت سر هم به‌روز می‌شوند؛ مانند توپ فوتبال تل‌استار امسال آدیداس که به تراشه ان‌اف‌سی (ارتباط حوزه نزدیک) مجهز شده است. باید گفت تا دستیابی به توپی که تمام حرکات و سرعتش درلحظه مخابره و ثبت شود، راه درازی نمانده است.

پیشنهاد پیشران توسعه به شما : مجلس شبیه، در ذکر مصائب شیرین فوتبال بدوی